Sunday, April 06, 2008

Στα σκοτεινά μονοπάτια του γυναικείου μυαλού

(Το κείμενο δημοσιεύτηκε το Σάββατο, 15/3/2008, στη Φιλολογική Βραδυνή)


«…Αυτός ήταν ο εαυτός της – αιχμηρός, σαν βέλος* σαφής. Αυτός ήταν ο εαυτός της, όταν κάποια προσπάθεια, κάποια επιταγή να είναι ο εαυτός της ένωνε τα χαρακτηριστικά, μόνο αυτή γνώριζε πόσο διαφορετικά, πόσο ασύμβατα ήταν, και φρόντιζε για χάρη του κόσμου να γίνεται ένας πυρήνας, ένα διαμάντι, μια γυναίκα που καθόταν στο σαλόνι της κι αποτελούσε σημείο συνάντησης, χωρίς αμφιβολία ένα φεγγοβόλημα σε κάποιων την ανούσια ζωή, ένα καταφύγιο για τους μοναχικούς, ίσως…»

Είναι μία από τις «φωνές» της λογοτεχνίας που κατόρθωσε να περάσει στη σφαίρα του κλασικού, ακριβώς επειδή κατάφερε να εκφράσει το γυναικείο ψυχισμό, τις αποχρώσεις της θηλυκής υπόστασης και φυσικά να αποκαλύψει πτυχές του γυναικείου μυαλού, χωρίς να καταφεύγει σε φτωχές εύκολες μεθόδους και φτηνά στερεότυπα. Είναι μια φωνή που υποστήριξε το ρεύμα του μοντερνισμού με τέτοια θέρμη, ώστε να αποτελεί σήμερα – τώρα που ακόμη και το μεταμοντέρνο παραχωρεί σιγά-σιγά τη θέση του - μία από τις πιο ζωντανές εκφάνσεις του στο πρώτο μισό του 20ου αιώνα. «…Περνούσε κοφτερή σαν μαχαίρι μέσα απ’ όλα* και την ίδια ώρα ήταν έξω και παρατηρούσε… Το μοναδικό της χάρισμα ήταν ότι καταλάβαινε τους ανθρώπους σχεδόν από ένστικτο…»

Η εμμονή της στην ανάδειξη της γυναικείας υπόστασης στη γραφή, την έφερε ένα βήμα πριν την εποχή της, ενώ η ταραγμένη της ψυχή και το απονενοημένο διάβημα της αυτοχειρίας της, προσέδωσαν στη λογοτεχνική της προσωπικότητα ένα κάποιο «λούστρο» που σήμερα κάνουν τη ζωή της – μαζί με αυτή της Σίλβια Πλαθ (και το ανάλογο τέλος τους, βέβαια) – ένα από τα θέματα που τα περιοδικά δεν βαριούνται να αναμοχλεύουν, ύστερα μάλιστα και από την ταινία «Οι ώρες». Αφού το Χόλιγουντ έβαλε το χεράκι του, ο μύθος της Βιρτζίνια Γουλφ (1882-1941) δεν ήθελε πολύ για να πλαστεί από την αρχή και να πασπαλιστεί έστω με λίγη παραπάνω μελαγχολική χρυσόσκονη. Ωστόσο, η γραφή της διαθέτει τέτοια ποιότητα και πρωτοπορία και φρεσκάδα – ναι, ακόμη και για το σήμερα – που όσο να θες μικρόψυχα να σταθείς μόνο στην αυτοκτονία της ή στα τραύματα της ψυχής της, σε παρασύρει και φυσικά σε υπερβαίνει. «…Ο θάνατος είναι εναντίωση. Ο θάνατος είναι μια απόπειρα επικοινωνίας* οι άνθρωποι νιώθουν την ανάγκη να φτάσουν στον πυρήνα που με τρόπο απόκοσμο τους ξεγλιστρά* η εγγύτητα απομακρύνει* ο ενθουσιασμός ξεθυμαίνει* μένεις μόνος. Είναι αγκαλιά ο θάνατος…». Ήταν λογοτέχνης, όχι κινηματογραφική σταρ. Αυθεντική. Και κερδίζει η Τέχνη της. Αρκεί να ανοίξει κανείς ένα βιβλίο της για να καταλάβει ότι έχει να κάνει με μια γυναίκα που ναι, μεν υπήρξε κεντρική μορφή του φεμινισμού, αλλά στο λογοτεχνικό της μικροσκόπιο-στόχαστρο έθεσε τις γυναικείες αδυναμίες, ως ανθρώπινες αδυναμίες, στα ίσα με τις ανδρικές. «…Υπάρχει αξιοπρέπεια στους ανθρώπους* μοναξιά* χάσμα ακόμα κι ανάμεσα στο ανδρόγυνο* κι αυτό πρέπει να το σέβεσαι…»

Εκείνο το έργο που δείχνει με τον πιο πανοραμικό τρόπο την εμβρίθεια και την άνεση της Βιρτζίνια Γουλφ να εισχωρεί βαθιά στην ψυχή των ανθρώπων είναι «Η κυρία Νταλογουέι» που κυκλοφορεί στη χώρα μας από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση Κωνσταντίνας Τριανταφυλλοπούλου. «…οι άνθρωποι ούτε καλοσύνη έχουν ούτε πίστη ούτε ευσπλαχνία πέρα απ’ όσο τους χρησιμεύουν για να αυξηθεί η χαρά της στιγμής…» Μπορεί να μην κατορθώνουν όλοι να διαβάσουν τον «Οδυσσέα» του Τζέιμς Τζόις, όσο βιβλιόφιλοι κι αν είναι, αλλά «Η Κυρία Νταλογουέι» όπου επίσης το μυθιστόρημα διαδραματίζεται μέσα στη διάρκεια μιας ημέρας και μόνο, είναι σαφέστερα πιο προσιτή στον αναγνώστη, χωρίς να γίνεται εύκολη ή απλουστευτική* χωρίς να χάνει κάτι από τη γοητεία της γραφής της βρετανίδας συγγραφέως * και φυσικά αναδεικνύοντας όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που κρατούν το βιβλίο απολύτως ζωντανό στο σήμερα. «…Ένα βιβλίο ήταν συναισθηματικό* μια στάση απέναντι στη ζωή ήταν συναισθηματική. «Συναισθηματική» ίσως να ήταν εκείνη που αναλογιζόταν το παρελθόν…»

Η Βιρτζίνια Γουλφ στο συγκεκριμένο έργο ακολουθεί έναν ιδιόμορφο τρόπο στησίματος του μυθιστορήματος, καθώς χωρίς να μας περιγράφει καμιά φοβερή και τρομερή ιστορία, αναπτύσσει μια εξαιρετικά κινητική πλοκή, με παιχνίδια του χρόνου στο παρελθόν και το παρόν, σκιαγραφώντας αριστουργηματικά χαρακτήρες, ιδιοσυγκρασίες, ψυχικά και περιβαλλοντικά τοπία. «…κι αυτή η σταδιακή έλξη όλων των πραγμάτων σ’ έναν πυρήνα μπροστά στα μάτια του, σαν να είχε αναδυθεί σχεδόν μέχρι την επιφάνεια κάτι φρικτό που ήταν έτοιμο να εκραγεί, να μετατραπεί σε φλόγες, τον τρόμαζε. Ο κόσμος ταλαντευόταν, έτρεμε κι απειλούσε να εκραγεί, να μετατραπεί σε φλόγες…»

Με λίγα λόγια, πρόκειται για την ημέρα της μεσήλικος Κλαρίσα Νταλογουέι, η οποία ετοιμάζεται για τη βραδινή δεξίωση στην οποία θα παρίσταται ο παλιός νεανικός της έρωτας, ο Πίτερ Γουόλς, γεγονός που ταράζει το μέσα της. Ωστόσο, η έξωθεν ρουτίνα της καθημερινότητάς της παραμένει αδιασάλευτη και στην υπηρεσία της συγγραφέως να χρησιμοποιηθεί με τέτοιον τρόπο, ώστε να δώσει στην κεντρική ηρωίδα αλλά και τους περιφερειακούς συμπρωταγωνιστές της, τη δυνατότητα να αναπτυχθούν οι βαθύτερες σκέψεις και οι ενδόμυχοι μονόλογοι όλων, χωρίς να χάνεται ο βασικός ιστός του οικοδομήματος του μυθιστορήματος. «…Παρόλο που είχε δυο φορές το μυαλό του Νταλογουέι, ανάγκαζε τον εαυτό της να βλέπει τα πράγματα μέσα απ’ τα δικά του μάτια – μία απ’ τις τραγωδίες του έγγαμου βίου…»

Η αυτοκτονία έχει και εδώ παρουσία, με τον ήρωα Σέπτιμους Γουόρεν Σμιθ, ο οποίος βαθιά ταραγμένος και διασαλευμένος από τους βομβαρδισμούς του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, καταλήγει σε αυτήν. Η ίδια η Βιρτζίνια Γουλφ, ζώντας στη σκιά των διαφορετικών και πολλών ψυχικών σοκ που υπέστη η ίδια (βιασμός, θάνατοι των δικών της ανθρώπων όσο εκείνη ήταν πολύ νέα) στο βιβλίο μπαινοβγαίνει με μεγάλη άνεση στα φωτεινά στιγμιότυπα της ζωής («…Αυτό που της άρεσε ήταν, απλώς, η ζωή…») και στα σκοτεινά παραλειπόμενά της και μάλιστα για μια πληθώρα προσώπων που περιγράφονται. «…είναι μεγάλο κρίμα να μην λες ό,τι αισθάνεσαι…» Μάλιστα, οι φιγούρες πολλών από τους πρωταγωνιστές ανήκαν στο περιβάλλον των οικογενειακών της αναμνήσεων. «…Αλλά τίποτε δεν είναι τόσο παράξενο όταν είσαι ερωτευμένος (και τι άλλο θα μπορούσε να είναι αυτό εκτός από έρωτας;) όσο η απόλυτη αδιαφορία των άλλων ανθρώπων…» Αυτή η έντονη κίνηση και ο σχεδόν ποιητικός ρυθμός της γραφής της (αν και καταπιάνεται με φαινομενικά καθημερινά πράγματα), προσδίδουν στο κείμενο μια φινέτσα και πρωτοτυπία που ταιριάζουν στο γυναικείο νου, τιμώντας τις λογοτεχνικές του κατακτήσεις και διατηρώντας την εύθραυστη τρυφερότητα και βαθιά πνευματικότητα. «…Η ζωή είχε τον τρόπο της να προσθέτει τη μια μέρα στην άλλη…»

25 comments:

Eva Eksarhou said...

Την εξαιρετική Mrs Dalloway, αποφάσισα/τόλμησα να την διαβάσω ύστερα από το The Hours του Michael Cunningham (βασανιστικό όσο και υπέροχο/αξέχαστο ανάγνωσμα) ... δεν ξέρω γιατί πριν της αντιστεκόμουν (μάλλον περίμενα την κατάλληλη στιγμή). Μου άρεσε πολύ η παρουσίαση σου. Έπιασες τον σφυγμό της συγγραφέως και του βιβλίου. Καλημέρα!

scalidi said...

Εύα, σε ευχαριστώ πολύ.
Εμένα η ταινία απ' ό,τι θυμάμαι δεν μου είχε αρέσει καθόλου, αν και οι ερμηνείες των πρωταγωνιστριών ξεχώριζαν και ο ντόρος που γινόταν, ήταν απίστευτος.

(Συνηθίζω να διαβάζω τα μπεστ σέλερ, αφού έχει κοπάσει η φασαρία γι' αυτά και να βλέπω τις πολυδιαφημισμένες ταινίες επίσης με μια κάποια καθυστέρηση, έτσι έχω μια πιο ξεκάθαρη αίσθηση, αν άξιζαν τον κόπο και την προσοχή.)

Και τη δική μου καλημέρα

Eva Eksarhou said...

Συμφωνώ μαζί σου για τα best seller, Σταυρούλα. Να φανταστείς την ταινία The Hours δεν την έχω δει ακόμη (γενικά με τις ταινίες που βασίζονται σε βιβλία δεν έχω εξαιρετικές σχέσεις). Μόνο το βιβλίο του Michael Cunningham στην οποία βασίστηκε διάβασα και αυτό μόλις πέρυσι (έχει άραγε μεταφραστεί στα ελληνικά;). Και πρέπει να πω πως το βιβλίο είναι πολύ καλογραμμένο και ενδιαφέρον (ακόμη δεν μπορώ να ξεχάσω τον Richard). Βέβαια, τίποτα απ' όλα αυτά δεν θα υπήρχε χωρίς την Mrs Dalloway ...
ΥΓ 1
Η φωτογραφία που συνοδεύει το κείμενο σου κατέχει περίοπτη θέση στην βιβλιοθήκη μου (μαζί με αυτή του Samuel Beckett).
ΥΓ 2
Πολυλογία σήμερα, μα ήθελα να σου πω πως χθες βρέθηκα στο σπίτι της Πηνελόπης Δέλτα στην Κηφισιά και νόμισα πως την είδα να περπατάει στον κήπο (ξέρω πως εσύ θα καταλάβεις ...)
:)

scalidi said...

Α, τώρα, τι μου είπες... Αν και τα βόρεια προάστια υπήρξαν το εφαλτήριό μου σε αυτή την πόλη, αν και σκεφτόμουν από μικρή, ότι όταν πάω στην Αθήνα, θέλω να πάω να ψάξω το σπίτι των Δέλτα και το σημείο στη Βασιλίσσης Σοφίας που δολοφονήθηκε ο Ίων (...), τελικά δεν το έπραξα ποτέ, ακόμη κι αν περνάω από μπροστά από το σπίτι ή δίπλα από το σημείο...
Κατάλαβες ότι καταλαβαίνω. Ίσως για να μην χαλάσω αυτή μαγεία της φαντασίας που έπλασα με το μυαλό μου διαβάζοντας τα βιβλία της και τη μυθιστορηματική του βιογραφία από το Φρέντυ Γερμανό. Με είχε στοιχειώσει "Η Εκτέλεση" στην εφηβεία μου...

Кроткая said...

αχ, εμένα μου άρεσε πάρα πολύ η ταινία.

και το βιβλίο είναι συγκλονιστικό, αν και χρειάζεται να αποσυνδεθεί από την ταινία.

Τζων Μπόης said...

η ταινία ήταν μία από τις πιο βαρετές που έχω δει, σπάνια φεύγω από κινηματογράφο πριν το τέλος...εκείνη την ημέρα τον έκαναν κι άλλοι εκτός από εμένα...

σε τέτοιες περιπτώσεις παραμένω πιστός στα βιβλία...

Καλησπέρα Σταυρούλα

scalidi said...

Κροτ, λυπάμαι που θα το πω, αλλά γελούσα στην ταινία σαν σχολιαρόπαιδο, παρότι δεν ήταν για γέλια η ταινία απ' ό,τι ξέρω... Πάντα προτιμώ τα βιβλία από τις ταινίες. Είναι αλλιώς να σκηνοθετείς μόνος σου, όπως εσύ θέλεις κάθε φορά, διαβάζοντας ένα βιβλίο, παρά να "καταναλώνεις" τις έτοιμες εικόνες κάποιου άλλου, όσο ταλαντούχος και να 'ναι, λέω τώρα εγώ, χωρίς να είμαι απόλυτη. Καμιά φορά οι σκηνοθέτες αναδεικνύουν ένα βιβλίο :) Καλυτέρευσε καθόλου ο καιρός στις Βρυξέλλες σας;

Πίστευε και ερεύνα, τζων μπόη... Καλά έκανες μεταξύ μας που έφυγες που κάθισα και την παρακολούθησα την διακωμώδησα ελεεινά και ντρέπομαι γι' αυτό ;)
Και τη δική μου καλησπέρα...

Eva Eksarhou said...

σε καταλαβαίνω ... πολύ πιο όμορφο και ποιητικό μου ακούγεται να περνάς απ΄ το μέρος που πάντα ήθελες να περάσεις, χωρίς να ξέρεις πως είναι αυτό ... (και, ίσως, να περιμένεις την σύμπτωση που θα στο αποκαλύψει). Καλύτερα έτσι, μερικές φορές.
Να 'σαι καλά, Σταυρούλα.

scalidi said...

Εύα, καλό σου βράδυ :) (Σίγουρα "ήταν" στον κήπο...)

Celular said...

Hello. This post is likeable, and your blog is very interesting, congratulations :-). I will add in my blogroll =). If possible gives a last there on my blog, it is about the Celular, I hope you enjoy. The address is http://telefone-celular-brasil.blogspot.com. A hug.

georgia said...

Α, πολύ σοβάρεψες εσύ...Μ' αρέσει όμως η νέα εμφάνιση του blog. Έχει μυστήριο!

zero said...

Μαλιστα.
Καταπληκτικο ποστ.
Την καλησπερα μου.

scalidi said...

Γεωργία, δεν σοβάρεψε, απλώς κάνει διακοπές στη σκιά πίσω από τις γρίλιες των ζεστών μεσημεριών...
:))))))))))))))))))))))))))))))))

scalidi said...

Zero, σας ευχαριστώ και καλώς ήραθτε.

scalidi said...

"ήρθατε" εννοούσα...

zero said...

Ναι, καταλαβα.
Σας ευχαριστω για τον πληθυντικο ευγενειας.
Ειναι σπανιος στις μερες μας.

Kazilar said...
This comment has been removed by a blog administrator.
alef said...

Σκαλιδάκι, μέγα πάθος η Βιρτζίνια Γουλφ, νάσαι καλά που επιστρέφοντας μου το υπενθύμισες! Θα πάω να την ξαναψάξω, θα βάλω μουσική από τις "ώρες" και φτού και πάλι απ' την αρχή, ό,τι αγάπησα... Σταυρούλα μου γλυκιά, Καλή Ανοιξη!
Υγ. Πού είχα πάει εγώ? Στον... τάφο της Ντυράς και της άφησα λουλούδι! Και της Κολέτ και του Μπωντλαίρ και του Οσκαρ Ουάιλντ! Τάφο- τάφο, επτά ώρες! Εκεί!

zero said...

Αα... ναι, καλη ανοιξη.

Babis Dermitzakis said...

Διάβασα το βιβλίο πριν πάρα πολλά χρόνια αλλά η μοντερνιστική γραφή του δεν με άγγιξε. Θα ήθελα να το ξαναδιαβάσω, μπορεί να το δω διαφορετικά τώρα. Μπορεί να γίνει ότι έγινε και με τον Πόλεμο και Ειρήνη, που δεν μπόρεσα να διαβάσω παρά μερικές σελίδες όταν ήμουν μαθητής. Όταν το διάβασα μετά από δέκα χρόνια το θεώρησα (και το θεωρώ) ως το κορυφαίο αριστούργημα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

scalidi said...

Άλεφ, καλώς όρισες. Βρε, άσε τους τάφους, μπας σε καλό σου... Όλοι αυτοί είναι στις βιβλιοθήκες μας, δεν έχουν πεθάνει :))))))))

Zero, καλή άνοιξη και σε σας, μόνο που σε τούτο το μπλογκ η άνοιξη είχε μπει πολύ νωρίς, από Γενάρη, μπορώ να πω...

Μπάμπη, πού ξέρεις, μπορεί και να αξίζει τον κόπο μια νέα ματιά σε κλασικά έργα :) Ελπίζω να είσαι καλά.

celsius33 said...

Τι μου ανέσυρες μ αυτό το υπέροχο ποστ. Είχα να τη σκεφτώ καιρό, είναι η αγαπημένη μου συγγραφέας, υπέροχο κείμενο. Και μου θύμισες το δεύτερο μου ποστ στο μπλογκινγκ που ήταν αφιερωμένο σ αυτήν προ έτους..
http://celsius33.blogspot.com/2006/12/for-virginia.html
Να σαι καλά!

scalidi said...

celsius33, καλώς ήρθατε! Χαίρομαι πολύ που σας συγκινεί κι εσάς η κλασική λογοτεχνία και εν προκειμένω η Γουλφ...
Έχω πάντα την αίσθηση ότι λίγοι πια καταφεύγουν στα κλασικά έργα, μακάρι να μην είναι και τόσο λίγοι, λοιπόν. Θα αναζητήσω το ποστ σας. :)

scalidi said...

celsius33, όντως καταπληκτικό το κείμενό σας για τη Βιρτζίνια, κρατώ το παρακάτω απόσπασμα από το γραπτό σας: "...Τη φαντάζομαι να γράφει και όλα γύρω της να υπακούουν στο πνεύμα της, οι ταλαντώσεις του κορμού των ώμων και των χεριών της, ο ήχος της πένας της στο χαρτί , διεγερτικός και καθησυχαστικός ταυτόχρονα….Γιατί πέρα από οτιδήποτε άλλο στη γυναίκα αυτή υπάρχει κάτι που γίνεται όλο και πιο σπάνιο σήμερα , μια μεταφυσική αίσθηση Βέβαιης ομορφιάς , ακλόνητης , ατάραχης , σιωπηλής μα πανταχού παρούσας. Είναι ο ρυθμός της ομορφιάς ο ίδιος που ψάχνω στα φόντα, στα όπισθεν ομιχλώδη τοπία του da Vinci , στα τρεμάμενα αδέξια και λαμπερά τελάρα του Munch, μια αίσθηση μυστηριακής εύθραυστης βεβαιότητας που μόλις και μετά βίας προβάλλεται ως τέτοια..."

Πολύ με συγκινήσατε να ξέρετε

celsius33 said...

ευχαριστώ πολύ, να είσαι καλά (αν δε σε πειράζει ο ενικός :))